De onmogelijke Endlösung van genialiteit

Doet de naam Lisa Meitner een belletje rinkelen? De kans is bijzonder klein.

Meitner was een Oostenrijkse fysica die in de eerste helft van de twintigste eeuw baanbrekend onderzoek in het domein van de nucleaire fysica heeft verricht. Dit onderzoek, dat ze grotendeels samen met haar collega Otto Hahn – een naam die u vermoedelijk wel iets zegt – deed, resulteerde in de ontdekking van de atoomsplitsing.

Het zat Meitner echter niet mee: ze was een Joodse vrouw en bovendien werkte ze in Duitsland ten tijde van de opkomst van het naziregime. Bummer. Het vrouw-zijn heeft haar altijd parten gespeeld om au sérieux te worden genomen door mannelijke collega’s, maar toen het nazisme eind jaren dertig hoogtij begon te vieren en Hitlers Endlösung op volle toeren draaide, werd Meitner verjaagd uit Duitsland. Ze moest haar labo en collega Otto Hahn stante pede achterlaten. Meitner zou liever gestorven zijn dan haar onderzoek in de steek te laten, ware het niet voor een Nederlandse collega die haar hielp te vluchten richting Nederland. Hahn bleef intussen aan het onderzoek verder werken in het door de nazi’s in de tang gehouden Duitsland. Meitner volgde de ontwikkelingen vanop afstand en bleef corresponderen met Otto Hahn. Het was Meitner die vanop afstand en door ‘out of the box’ te denken, tot de conclusie kwam dat atomen, in plaats van te verzwaren – zoals Hahn plachtte te denken – in staat waren om te splitsen. De eer ging echter volledig naar Otto Hahn. Meitner was als Joodse vluchtelinge in de coulissen verdwenen. Het zou een schande voor de wetenschap zijn, mocht de eer voor een revolutionaire ontdekking als deze worden toebedeeld aan een derderangsburger. Volgens de nazi’s althans.

Het was Otto Hahn die uiteindelijk ook de Nobelprijs voor deze baanbrekende ontdekking ontving.

Net als Meitner zijn er talloze andere voorbeelden van Joodse wetenschappers en filosofen die door de Führer himself uit het rijk werden verdreven. Desalniettemin was er vaak een niet onbelangrijk verschil met Meitners levenspad: de ‘verdrevenen’ in kwestie werden meer dan eens met open armen ontvangen in buitenlandse onderwijs- en onderzoeksafdelingen van geallieerde naties. Een greep uit het grote aantal gevluchte wetenschappers:

Fysicus Albert Einstein verhuisde al vroeg naar de VS en werd Amerikaans staatsburger in 1940;

Sociaal psycholoog en psychoanalyst Erich Fromm vluchtte via Genève naar New York;

Socioloog Theodor Adorno verbleef in ballingschap in California gedurende WOII;

Filosofe Hannah Arendt kwam eerst terecht in Parijs na een vlucht uit een kamp. Uiteindelijk resideerde ze in New York waar ze aanvankelijk zonder papieren aankwam.

Stuk voor stuk kregen deze grote denkers steun en belangrijker nog: een stem en een forum via geallieerde collega’s. Gerenommeerde universiteiten zoals Harvard en Oxford namen Joodse wetenschappers en filosofen onder hun vleugels, gaven hen de kans om hun onderzoek of uitbouw van theorieën verder te zetten. Collega’s hielpen met de oversteek, de vlucht, het papierwerk, onderdak, brood op de plank. De solidariteit onder genialen was groot.

Hoe zeer het nazirijk ook zijn best deed om deze Joodse denkers de mond te snoeren, het was tevergeefs.

Van enige perversiteit voorzien, zou men kunnen stellen dat net dankzij de Endlösungsplannen van de Führer een hele rist grote denkers net wél een forum kregen en bijgevolg misschien nog betere voedingsbodem voor hun revolutionaire ideeën vonden. Meer aansluiting, meer bekendheid.

Genialiteit sijpelt door en zoekt een weg, uitweg. Geen gaskamer of uitroeiingskamp is geslaagd in het opzet.

Hierbij echter twee bijkomende bedenkingen:

In de eerste helft van de twintigste eeuw was de verhouding genialiteit – middelmatigheid vrijwel in balans. Vandaag daarentegen, is de balans overgeslagen naar overdreven veel middelmatigheid en houden de meeste ‘denkers’ zich bezig met het herkauwen van reeds bestaande theorieën. De opkomst van het internet en in het bijzonder de sociale media hebben ervoor gezorgd dat Pier en Pol ook een stem hebben (leve de democratie), maar dat er eveneens een enorm platform is voor middelmatigheid, lees: dommigheid. De genialen moeten nu opboksen tegen een factor die in de eerste helft van de twintigste eeuw afwezig was. Wetenschap (en zeker de fysica, chemie en psychologie) waren toentertijd ‘crisp’, nieuw, spannend en in volle ontwikkeling. Toenmalige wetenschappers en filosofen waren de Hollywoodsterren van nu.

Wat echter wel opvalt, is dat het pad van grote denkers elkaar in cyberspace toch kruist. Genialiteit vindt zijn weg naar andere gelijkgestemden, alleen komt het erop aan om tegen de stroom van middelmatigheid in te zwemmen en te hopen dat ‘de burger’ niet helemaal verblind wordt door de voorgekauwde illusies der middelmatigheid.

Een tweede bedenking en tevens spijtige vaststelling is dat vele geniale Joodse denkers het ook niet hebben gehaald.  De redenen zijn talloos: vrouw, op de foute trein gesprongen, gepakt tijdens een vlucht, te bang, te laat, te jong, te oud, geen geld, te veel geld, foute vrienden… Dan toch 1-0 voor Hitlers Endlösung?

Laat ons er – optimistischerwijs – van uitgaan dat genialiteit van alle tijden is en zelfs in dit era van middelmatigheid zijn er figuren die hun nek uitsteken: Slavoj Zizek, Paul Verhaeghe, Stephen Fry, Nick Cave, Etienne Vermeersch.

Verenigt u, genialen. Verzuip niet in de middelmatigheid. Geeft malkander een forum.

(Bent u zelf van middelmatig allooi, dan hebt u er alle baat bij uw oren te spitsen wanneer het genie spreekt. Ontdoe u van uw middelmatige illusies. Make way for the genius.)

lisa meitner

Lisa Meitner

Advertisements

One thought on “De onmogelijke Endlösung van genialiteit

  1. Geniale tekst! Lisa Meitner heeft nu terecht – wie zal mij tegenspreken – een plaats gekregen in de Galerie der Genieën! (en mijn middelmatigheid aan kennis is met een graadje gestegen – of gedaald – het is maar hoe je het bekijkt)

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s